فیلم A Civil Action 1998

در این فیلم که بر اساس داستانی واقعی ساخته شده، جان تراولتا نقش وکیلی فرصت‌طلب را بازی می‌کند که به دنبال قربانیان حوادث می‌گردد تا وکالتشان را بر عهده بگیرد. مؤسسهٔ حقوقی او ۴۰ درصد از هر مبلغی را که در توافق‌های جبران خسارت برای موکلانش می‌گیرد، به‌عنوان حق‌الوکاله برمی‌دارد؛ خواه حادثه در محل کار رخ داده باشد، خواه هنگام جراحی یا در جاده و...

در این فیلم که بر اساس داستانی واقعی ساخته شده، جان تراولتا نقش وکیلی فرصت‌طلب را بازی می‌کند که به دنبال قربانیان حوادث می‌گردد تا وکالتشان را بر عهده بگیرد. مؤسسهٔ حقوقی او ۴۰ درصد از هر مبلغی را که در توافق‌های جبران خسارت برای موکلانش می‌گیرد، به‌عنوان حق‌الوکاله برمی‌دارد؛ خواه حادثه در محل کار رخ داده باشد، خواه هنگام جراحی یا در جاده و جاهای دیگر. وقتی از ابتلای گروهی از افراد به سرطان خون باخبر می‌شود، به این شک می‌افتد که شاید یک دباغ‌خانهٔ محلی، منابع آب را با مواد شیمیایی سمی آلوده کرده باشد. او به پرونده‌هایی عادت دارد که زود باز و بسته می‌شوند و با هزینه‌ای کم، سود زیادی به همراه دارند؛ اما این پرونده درست برعکس است. می‌داند طرح دعوای حقوقی علیه مجموعه‌ای بزرگ، خطرها و هزینه‌های فراوانی دارد، اما همکارانش را متقاعد می‌کند که آن را بپذیرند. طرف مقابل، وکیل باتجربه‌ای به نام «فچر» با بازی رابرت دووال را استخدام کرده که دقیقاً می‌داند چطور از سازوکار نظام قضایی به نفع خود استفاده کند. تخصص او کش دادن ماجرا و طولانی کردن کل روند دادرسی است؛ آن‌قدر که طرف مقابلش دیگر پولی نداشته باشد، یا حتی انگیزه‌ای برای ادامهٔ زندگی. با بالا رفتن هزینه‌ها و درحالی‌که هیچ نشانه‌ای از پایان پرونده دیده نمی‌شود، او و گروهش در آستانهٔ ورشکستگی قرار می‌گیرند. آیا می‌توانند پیش از آنکه دیر شود، به توافقی برای دریافت خسارت برسند؟ در مجموع، با درامی کند و کم‌هیجان روبه‌رو هستیم که چیز زیادی برای جلب توجه تماشاگر ندارد. بی‌شک فاجعهٔ رخ‌داده هولناک است، اما بازی نسبتاً ضعیف استیون فرای در نقش کارشناس برجستهٔ زمین‌شناسی و بازی اغراق‌آمیز ویلیام اچ. میسی در نقش شریک روزبه‌روز کلافه‌تر این وکیل، به‌خوبی نشان می‌دهند که ماجراهای پیرامون این فاجعه چگونه به تصویر کشیده شده‌اند. دووال نقش وکیل بدبین و سوءاستفاده‌گر را خوب بازی می‌کند، اما حضورش آن‌قدر پررنگ نیست که به فیلم جان بدهد. این اثرِ نزدیک به دوساعته، عملاً فقط فرصتی برای عرض‌اندام تراولتاست که حتی در همین زمینه هم چندان موفق نیست. در اصل، با اثری در حد یک فیلم تلویزیونیِ کم‌وبیش تماشایی طرفیم که بی‌عدالتیِ نظام قضایی آمریکا را به‌شکلی نسبتاً تأثیرگذار آشکار می‌کند، اما دستاوردش به همین‌جا محدود می‌شود. (اسپانیایی) جالب‌ترین نکتهٔ این درام حقوقی آن است که نمی‌خواهد فیلمی ساده و خیال‌راحت‌کن دربارهٔ تقابل خوب‌ها و بدها باشد. داستان از موضوعی هولناک آغاز می‌شود: خانواده‌هایی که مطمئن‌اند آلودگی آب، فرزندانشان را بیمار کرده و به کام مرگ کشانده است. اما فیلم خیلی زود توجهش را به پرسشی معذب‌کننده معطوف می‌کند: وقتی رنج وارد یک دفتر وکالت می‌شود و باید به مدرک، هزینه، راهبرد و پول تبدیل شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ قدرت فیلم درست در همین‌جا شکل می‌گیرد. عدالت را به خطابه‌ای زیبا تبدیل نمی‌کند، بلکه آن را سازوکاری پرهزینه، سرد و فرساینده نشان می‌دهد؛ سازوکاری که در آن حق داشتن همیشه کافی نیست و قربانیان ممکن است سرانجام به قطعه‌ای دیگر در دستگاهی تبدیل شوند که هیچ‌کس کاملاً بر آن تسلط ندارد. جان تراولتا دقیقاً به این دلیل در نقش خود موفق است که شخصیتش از ابتدا آدمی قدیس‌وار نیست. یان شلیکتمن شیک‌پوش، بااعتمادبه‌نفس و خودپسند است و ارزش مالی هر پرونده را به‌خوبی می‌داند. در آغاز، به نظر می‌رسد بیشتر به محاسبهٔ احتمال موفقیت علاقه دارد تا شنیدن واقعی حرف‌های خانواده‌ها. همین ویژگی، تحول او را جذاب‌تر می‌کند. او وکیلی پاک‌نهاد نیست که از همان دقیقهٔ اول برای نجات دنیا به میدان بزند؛ آدمی است که به‌تدریج در پرونده‌ای گرفتار می‌شود که ابتدا گمان می‌کند می‌تواند مهارش کند. کم‌کم آنچه فرصتی حرفه‌ای به نظر می‌رسید، به وسواس بدل می‌شود و پرونده‌ای که ظاهراً سودآور بود، همه‌چیز را می‌بلعد: پول، مؤسسهٔ حقوقی، عزت‌نفس و حتی تصویری را که او از خودش داشته است. فیلم همچنین از حضور درخشان رابرت دووال بهره می‌برد. وکیل مدافعی که او بازی می‌کند، خشک، زیرک، در ظاهر فروتن و به‌تمام‌معنا خطرناک است. برای مسلط شدن بر دیگران نیازی ندارد صدایش را بالا ببرد یا نمایش‌های پرآب‌وتاب راه بیندازد. کافی است راه رفتنش در راهروها، پرسش‌های به‌ظاهر بی‌ضررش یا پنهان شدنش پشت منطقی حرفه‌ای و بی‌نقص را ببینیم تا بفهمیم نظام قضایی به سود کسی هم عمل می‌کند که بلد است حریفش را فرسوده کند. دووال به‌خوبی نمایندهٔ آن وجه از دنیای حقوق است که برای ویرانگر بودن، نیازی ندارد شرور به نظر برسد. او شخصیتی منفی و کاریکاتوری نیست؛ مردی است که قواعد را بهتر از هرکس می‌شناسد و می‌داند در دادگاه، حقیقت ممکن است از بار اثبات دعوا، منابع مالی موجود و صبر لازم برای انتظار کشیدن کم‌اهمیت‌تر باشد. استیون زیلیان هوشمندانه می‌نویسد و با خویشتن‌داری کارگردانی می‌کند؛ شاید گاهی با خویشتن‌داری بیش از حد. پیداست که فرسایش ناشی از روند دادرسی بیشتر از یک نقطهٔ اوج بزرگ در دادگاه برایش اهمیت دارد. در این رویکرد نوعی صداقت هست، چون زندگی واقعی به‌ندرت سخنرانی‌های بی‌نقص، شاهدان تعیین‌کننده و اجرای بی‌کم‌وکاست عدالت در آخرین لحظه را پیش روی ما می‌گذارد. بااین‌حال، درک می‌کنم که چرا فیلم ممکن است برای کسی که به دنبال درام حقوقی پرشورتری است، کمی سرد به نظر برسد. فیلم از تأثیرگذاری آسان و دم‌دستی پرهیز می‌کند، اما گاهی در فاصله گرفتن از احساسات نیز زیاده‌روی می‌کند. صحنه‌های بسیار خوبی دارد، فیلم‌برداری کنراد ال. هال چشم‌نواز و تیره‌وتار است و حس مداوم شکست، آهسته‌آهسته در آن نفوذ می‌کند. با وجود این، گاهی احساس می‌شود این دست‌مایه ظرفیت فیلمی به‌مراتب پرتنش‌تر را داشته است. بیش از همه از این خوشم آمد که فیلم مسائل را ساده نمی‌کند. خانواده‌ها در رنجی که می‌کشند محق‌اند، اما نظام قضایی قرار نیست به‌شکلی جادویی خود را با این حقانیت هماهنگ کند. شرکت‌ها نه به‌شکل هیولاهایی که در اتاقی فریاد می‌زنند، بلکه به‌صورت ساختارهایی ظاهر می‌شوند که توان صبر کردن، انکار کردن، به تأخیر انداختن و محافظت از خود را دارند. وکلای قربانیان نیز منافع، خودخواهی و ترس از دست دادن همه‌چیز را دارند. خود شلیکتمن هم هرچه از نظر اخلاقی به این دادخواهی نزدیک‌تر می‌شود، از نظر حرفه‌ای بیشتر فرو می‌رود. این تناقض به نظرم بسیار قدرتمند است: شاید آدم بهتری شدن نجاتت ندهد؛ شاید حتی نابودت کند. اما دست‌کم وادارت می‌کند به چیزی که پیش‌تر فقط حساب سود و زیانش را می‌کردی، جور دیگری نگاه کنی. در پایان، آنچه برایم می‌ماند فیلمی قابل‌احترام، متین و کاملاً بزرگسالانه است. بی‌نقص نیست: کمی شور و تحرک سینمایی کم دارد و شاید به نقطهٔ اوجی ماندگارتر و نزدیکی عاطفی بیشتری با خانواده‌هایی نیاز داشته باشد که پرونده از آن‌ها آغاز شده است. اما همین خشکی نیز بخشی از ارزش آن است. عدالت را به‌عنوان پیروزی‌ای درخشان به مخاطب عرضه نمی‌کند، بلکه آن را نبردی آلوده، بسیار پرهزینه و اغلب ناخشنودکننده نشان می‌دهد. فیلم که بر اساس رویدادهای واقعی ساخته شده، از آلودگی، مسئولیت شرکت‌ها و آسیب‌های انسانی می‌گوید، اما موضوع غم‌انگیزتری را هم مطرح می‌کند: اینکه حتی دادخواهی‌های برحق نیز ممکن است میان صورت‌حساب‌ها، ریزه‌کاری‌های حقوقی و توافق‌هایی که خسارت را به‌قدر کافی جبران نمی‌کنند، گم شوند. به همین دلیل هم فیلم موفق است؛ چون به‌جای سرخوشیِ تماشای پیروزی خیر، تو را با احساس ناخوشایندِ درک این واقعیت تنها می‌گذارد که حتی تلاش برای رسیدن به عدالت هم چه بهای سنگینی دارد. (انگلیسی) جالب‌ترین نکتهٔ این درام حقوقی آن است که نمی‌خواهد فیلمی ساده و خیال‌راحت‌کن دربارهٔ تقابل خیر و شر باشد. داستان از موضوعی هولناک آغاز می‌شود: خانواده‌هایی که مطمئن‌اند آب آلوده، فرزندانشان را بیمار کرده و به کام مرگ کشانده است. اما فیلم خیلی زود توجهش را به پرسشی معذب‌کننده معطوف می‌کند: وقتی رنج وارد یک دفتر وکالت می‌شود و باید به مدرک، هزینه، راهبرد و پول تبدیل شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ قدرت فیلم درست در همین‌جا شکل می‌گیرد. عدالت را به خطابه‌ای زیبا تبدیل نمی‌کند، بلکه آن را سازوکاری پرهزینه، سرد و فرساینده نشان می‌دهد؛ سازوکاری که در آن حق داشتن همیشه کافی نیست و قربانیان ممکن است سرانجام به قطعه‌ای دیگر در دستگاهی تبدیل شوند که هیچ‌کس کاملاً بر آن تسلط ندارد. جان تراولتا دقیقاً به این دلیل در نقش خود موفق است که شخصیتش از ابتدا آدمی قدیس‌وار نیست. یان شلیکتمن شیک‌پوش، بااعتمادبه‌نفس و خودپسند است و ارزش مالی هر پرونده را به‌خوبی می‌داند. در آغاز، به نظر می‌رسد بیشتر به محاسبهٔ احتمال موفقیت علاقه دارد تا شنیدن واقعی حرف‌های خانواده‌ها. همین ویژگی، تحول او را جذاب‌تر می‌کند. او وکیلی پاک‌نهاد نیست که از همان دقیقهٔ اول برای نجات دنیا به میدان بزند؛ آدمی است که به‌تدریج در پرونده‌ای گرفتار می‌شود که ابتدا گمان می‌کند می‌تواند مهارش کند. کم‌کم آنچه فرصتی حرفه‌ای به نظر می‌رسید، به وسواس بدل می‌شود و پرونده‌ای که ظاهراً سودآور بود، همه‌چیز را می‌بلعد: پول، مؤسسهٔ حقوقی، عزت‌نفس و حتی تصویری را که او از خودش داشته است. فیلم همچنین از حضور درخشان رابرت دووال بهره می‌برد. وکیل مدافعی که او بازی می‌کند، خشک، زیرک، در ظاهر فروتن و به‌تمام‌معنا خطرناک است. برای مسلط شدن بر دیگران نیازی ندارد صدایش را بالا ببرد یا نمایش‌های پرآب‌وتاب راه بیندازد. کافی است راه رفتنش در راهروها، پرسش‌های به‌ظاهر بی‌ضررش یا پنهان شدنش پشت منطقی حرفه‌ای و بی‌نقص را ببینیم تا بفهمیم نظام قضایی به سود کسی هم عمل می‌کند که بلد است حریفش را فرسوده کند. دووال به‌خوبی نمایندهٔ آن وجه از دنیای حقوق است که برای ویرانگر بودن، نیازی ندارد شرور به نظر برسد. او شخصیتی منفی و کاریکاتوری نیست؛ مردی است که قواعد را بهتر از هرکس می‌شناسد و می‌داند در دادگاه، حقیقت ممکن است از بار اثبات دعوا، منابع مالی موجود و صبر لازم برای انتظار کشیدن کم‌اهمیت‌تر باشد. استیون زیلیان هوشمندانه می‌نویسد و با خویشتن‌داری کارگردانی می‌کند؛ شاید گاهی با خویشتن‌داری بیش از حد. پیداست که فرسایش ناشی از روند دادرسی بیشتر از یک نقطهٔ اوج بزرگ در دادگاه برایش اهمیت دارد. در این رویکرد نوعی صداقت هست، چون زندگی واقعی به‌ندرت سخنرانی‌های بی‌نقص، شاهدان تعیین‌کننده و اجرای بی‌کم‌وکاست عدالت در آخرین لحظه را پیش روی ما می‌گذارد. بااین‌حال، درک می‌کنم که چرا فیلم ممکن است برای کسی که به دنبال درام حقوقی پرشورتری است، کمی سرد به نظر برسد. فیلم از تأثیرگذاری آسان و دم‌دستی پرهیز می‌کند، اما گاهی در فاصله گرفتن از احساسات نیز زیاده‌روی می‌کند. صحنه‌های بسیار خوبی دارد، فیلم‌برداری کنراد ال. هال چشم‌نواز و تیره‌وتار است و حس مداوم شکست، آهسته‌آهسته در آن نفوذ می‌کند. با وجود این، گاهی احساس می‌شود این دست‌مایه ظرفیت فیلمی به‌مراتب پرتنش‌تر را داشته است. بیش از همه از این خوشم آمد که فیلم مسائل را ساده نمی‌کند. خانواده‌ها در رنجی که می‌کشند محق‌اند، اما نظام قضایی قرار نیست به‌شکلی جادویی خود را با این حقیقت هماهنگ کند. شرکت‌ها نه به‌شکل هیولاهایی که در اتاقی فریاد می‌زنند، بلکه به‌صورت ساختارهایی ظاهر می‌شوند که توان صبر کردن، انکار کردن، به تأخیر انداختن و محافظت از خود را دارند. وکلای قربانیان نیز منافع، خودخواهی و ترس از دست دادن همه‌چیز را دارند. خود شلیکتمن هم هرچه از نظر اخلاقی به این دادخواهی نزدیک‌تر می‌شود، از نظر حرفه‌ای بیشتر فرو می‌رود. این تناقض به نظرم بسیار قدرتمند است: شاید آدم بهتری شدن نجاتت ندهد؛ شاید حتی نابودت کند. اما دست‌کم وادارت می‌کند به چیزی که پیش‌تر فقط حساب سود و زیانش را می‌کردی، جور دیگری نگاه کنی. در پایان، آنچه برایم می‌ماند فیلمی قابل‌احترام، متین و کاملاً بزرگسالانه است. بی‌نقص نیست: کمی شور و تحرک سینمایی کم دارد و شاید به نقطهٔ اوجی ماندگارتر و نزدیکی عاطفی بیشتری با خانواده‌هایی نیاز داشته باشد که پرونده از آن‌ها آغاز شده است. اما همین خشکی نیز بخشی از ارزش آن است. عدالت را به‌عنوان پیروزی‌ای درخشان به مخاطب عرضه نمی‌کند، بلکه آن را نبردی آلوده، بسیار پرهزینه و اغلب ناخشنودکننده نشان می‌دهد. فیلم که بر اساس رویدادهای واقعی ساخته شده، از آلودگی، مسئولیت شرکت‌ها و آسیب‌های انسانی می‌گوید، اما موضوع غم‌انگیزتری را هم مطرح می‌کند: اینکه حتی دادخواهی‌های برحق نیز ممکن است میان صورت‌حساب‌ها، ریزه‌کاری‌های حقوقی و توافق‌هایی که خسارت را به‌قدر کافی جبران نمی‌کنند، گم شوند. به همین دلیل هم فیلم موفق است؛ چون به‌جای سرخوشیِ تماشای پیروزی خیر، تو را با احساس ناخوشایندِ درک این واقعیت تنها می‌گذارد که حتی تلاش برای رسیدن به عدالت هم چه بهای سنگینی دارد.