The History of Concrete 2026

چه شگفت‌انگیز است وقتی ذهنی خلاق می‌تواند مشاهداتش از امور روزمره را به تأملاتی روشنگرانه بدل کند که عمق و معنایشان غافلگیرکننده است. گاهی این آثار از الهامی ناب زاده می‌شوند و گاهی از ضرورتی عملی سرچشمه می‌گیرند؛ سپس توجه گستردهٔ مردم را جلب می‌کنند و حیاتی مستقل می‌یابند. نوشته‌های اچ. ال. منکن به ذهن می‌آیند، همین‌طور جستارهای ویدئویی شوخ‌طبعانهٔ بیل گایست در برنامهٔ «صبح...

چه شگفت‌انگیز است وقتی ذهنی خلاق می‌تواند مشاهداتش از امور روزمره را به تأملاتی روشنگرانه بدل کند که عمق و معنایشان غافلگیرکننده است. گاهی این آثار از الهامی ناب زاده می‌شوند و گاهی از ضرورتی عملی سرچشمه می‌گیرند؛ سپس توجه گستردهٔ مردم را جلب می‌کنند و حیاتی مستقل می‌یابند. نوشته‌های اچ. ال. منکن به ذهن می‌آیند، همین‌طور جستارهای ویدئویی شوخ‌طبعانهٔ بیل گایست در برنامهٔ «صبح یکشنبهٔ سی‌بی‌اس» و حتی مستندهای هجوآمیز مایکل مور. حالا این اتفاق برای جان ویلسونِ فیلم‌ساز هم افتاده است. او پس از سه فصل کار روی مجموعهٔ مستند تلویزیونی «چگونه با جان ویلسون» (How To with John Wilson) در شبکهٔ اچ‌بی‌او، طی سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، و با کاهش تدریجی درآمد حاصل از حق پخش آن، برای ادامهٔ مسیر حرفه‌ای‌اش به کاری تازه نیاز داشت. اما اعتصاب سال ۲۰۲۳ انجمن نویسندگان آمریکا فرصت‌های کاری تازه را از میان برد و او را بلاتکلیف و نیازمند منبع درآمد گذاشت. انجمن برای کمک به اعضایش در دوران اعتصاب، کارگاهی دربارهٔ چگونگی نوشتن فیلمنامه برای شبکهٔ هالمارک برگزار کرد؛ شبکه‌ای که نویسندگان باید از دستورالعمل‌های فرمول‌محور و سخت‌گیرانه‌اش پیروی کنند. ویلسون در این کارگاه ثبت‌نام کرد و تصمیم گرفت با اقتباس از بعضی عناصر آن فرمول، فیلم بلندی از خودش بسازد: مستندی دربارهٔ موضوعی که به‌عنوان صاحب‌ملک با آن کاملاً آشنا شده بود؛ بتن، مصالحی ساختمانی که برای نگهداری و تعمیر ملک قدیمی‌اش زیاد با آن سروکار داشت. برای بیشتر ما، شاید این موضوع برای تأمل چندان شناخته‌شده و جذاب نباشد، به‌ویژه وقتی قرار است مبنای یک فیلم بلند قرار بگیرد. بااین‌حال، همان‌طور که ویلسون اشاره می‌کند، بتن در محیط زندگی همهٔ ما حضوری فراگیر دارد؛ ماده‌ای که قدمتش به دوران روم باستان می‌رسد و امروز هم، چه در کاربردهای تازه و چه در سازه‌های پابرجای سالیان دور، همچنان در اطراف ماست. با وجود این حضور همیشگی و همه‌جانبه، اغلب آن را بدیهی می‌پنداریم و آن‌طور که باید، قدر کارایی و دوامش را نمی‌دانیم. ویلسون با تکیه بر همین ایده‌ها، فیلمش را در قالب مجموعه‌ای از بخش‌ها ساخته که دانسته‌های تماشاگران دربارهٔ بتن را بسیار فراتر از آنچه تاکنون می‌دانسته‌اند ــ یا احتمالاً اصلاً دلشان می‌خواسته بدانند ــ می‌برد. البته برای اینکه نتیجه شبیه یک فیلم صنعتی ملال‌آور نشود، مطالب با همان طنز خشک و خونسردانهٔ تقلیدناپذیر ویلسون ارائه می‌شوند؛ همراه با تصاویری به‌تناسب ساده و بی‌پیرایه و متنی طنازانه و کنایه‌آمیز که بی‌شباهت به آثار منکن، گایست و مور نیست. در این بخش‌ها، تمرکز بر خود بتن محدود است و توجه بیشتر به آدم‌های جالب و متفاوتی معطوف می‌شود که هرکدام به شکلی با آن سروکار دارند؛ مثلاً کارگر پرجنب‌وجوشی که با دستگاه شست‌وشوی پرفشار کار می‌کند و تخصصش این است که با لذتی آشکار، توده‌های خشک و سفت‌شدهٔ آدامس را از سطح پیاده‌روهای بتنی محو کند. این داستان‌های حاشیه‌ای، همچون سکوی پرشی ادبی، مخاطب را به مسیرهای فرعی روایت می‌برند که بتن شالودهٔ آن‌هاست، اما حال‌وهوا و پرداختی به‌مراتب بازیگوشانه‌تر دارند. بسیاری از بخش‌های فیلم در زادگاه ویلسون، نیویورک، فیلم‌برداری شده‌اند، اما بخش‌های دیگری هم در نقاط دورتر، مانند اوهایو، کالیفرنیا و البته رم، ضبط شده‌اند تا بار دیگر نشان دهند استفاده از این مصالح ساختمانی تا چه اندازه گسترده است. ویلسون خودش و تجربه‌های شخصی‌اش را نیز وارد فیلم می‌کند؛ از جمله تلاش‌های دشوارش برای بازاریابی این اثر و پیدا کردن راهی برای جلب نظر یک پخش‌کننده. باید پذیرفت که فیلم در پردهٔ پایانی کم‌کم از نفس می‌افتد؛ گمان می‌کنم دربارهٔ این موضوع فقط تا حدی می‌توان حرف زد، هرقدر هم چاشنی تخیل به آن اضافه شود. بااین‌حال، حتی رسیدن به همین نقطه هم دستاوردی واقعاً چشمگیر است. خوشبختانه ویلسون راهی پیدا کرد تا این اثر دلنشین را به دست مخاطبان برساند. به‌این‌ترتیب، «تاریخ بتن» (The History of Concrete) به ما نشان می‌دهد چگونه زیبایی نهفته در چیزهای قدرنادیده را دریابیم و بفهمیم آنچه ظاهراً پیش‌پاافتاده است، شاید به‌اندازه‌ای که تصور می‌کنیم پیش‌پاافتاده نباشد. هنگام تماشای «تاریخ بتن»، سه نکته به ذهنم رسید. نخست اینکه دوباره به یاد آوردم تماشای مستندهای کم‌هزینه‌ای که فیلم‌سازان با همت خودشان می‌سازند و عجایب زندگی انسان را به نمایش می‌گذارند، همیشه لذت‌بخش است. آمریکا واقعاً چیزهای بسیار عجیبی دارد؛ مثلاً گردهمایی‌های صنعت بتن و خال‌کوبی‌های انسان‌ها که حفظ و نگهداری شده‌اند. دوم اینکه هر کسی در زندگی دیدگاه‌ها و گذشتهٔ خودش را دارد، چه با دیدگاه‌ها و گذشتهٔ شما همخوان باشد و چه نباشد. باید نه‌فقط قدر اشتراکاتمان، بلکه قدر تفاوت‌هایمان را هم بدانیم، حتی اگر مواجهه با آن‌ها ما را از محدودهٔ امنمان بیرون ببرد. و در نهایت، اگرچه خلاصهٔ معرفی فیلم از ترکیب یک داستان هالمارکی با موضوع بتن خبر می‌داد، ندیدن چنین ترکیبی به‌شدت ناامیدم کرد. واقعاً امیدوار بودم چنین فیلمی را ببینم، یا دست‌کم شاهد نوشته‌شدن فیلمنامه‌اش باشم. (هالمارک، حواست باشد: بعضی‌ها واقعاً می‌خواهند ببینند چطور می‌توان بتن را با داستان معمول یک فیلم هالمارکی ترکیب کرد! اما اگر هالمارک آن را نسازد، شاید استودیوی اَسایلم بتواند، به سبک «موک‌باستر» (Mockbuster)، دست‌به‌کار شود.) در مجموع، این شیوهٔ مستندسازیِ متکی به تلاش شخصی، مرا به یاد «سوپر سایز می» (Super Size Me) ساختهٔ مورگان اسپرلاک می‌اندازد، اما بدون ساختار آن فیلم. پس تماشایش کنید، ولی از نبود محتوای عاشقانه بیش از حد ناامید نشوید.